Bác ái

Buổi lễ trọng thị, chu đáo. Đại sứ quán Mỹ tại Prague nhiệt tình lịch thiệp hết mực. Quan khách các bên đông đảo đến thiếu cả chỗ ngồi. Người từ chính phủ CH Séc không đến nhưng có đại diện từ bên Công đoàn những người không biết gì về sự vụ này, phần còn lại ngoài chủ nhà, đại đa số là phe cánh Tả, các luật sư, các nhà hoạt động từ thiện, đại diện các tổ chức phi chính phủ, nhóm làm và sản xuất phim (cùng những kẻ dính líu được mời).  Bộ phim tài liệu 52 phút của nữ đạo diễn người Ý sống tại Đức Bavaria lột tả chân thực, cảm động về những người Việt bần nông quyết chí nợ nần chồng chất để ra đi tìm kiếm giấc mơ châu Âu lao động làm thuê bị lừa khéo ra sao bị bạc đãi thế nào bởi cả Tây xù lẫn đồng hương đồng khói. Có hai anh bần nông đại diện đối tượng bị hãm hại ù cạc tiếng Anh tiếng Séc ngồi nem nép xem những người như mình trong hình kia mà cũng chẳng rõ lắm cái phim sẽ đưa đời mình đi đâu. Nhìn quanh thấy toàn Tây xù ăn diện ông to bà lớn xì xồ hãi lắm. Được đưa mic cho đại diện nạn nhân tệ buôn người kiểu mới phát biểu mà chỉ biết rối rít cảm ơn, một lòng tin tưởng vào công bằng chính nghĩa luật pháp nghiêm minh Tây phương sẽ đền bù được cho đồng nào mang về bõ công bị lợi dụng quần quật làm lụng. Ờ thì... 52 phút tiếng nói vô vọng và một buổi tiệc đứng với rượu vang rất nhã mừng phim ra mắt chứ cũng chẳng phải vì các anh mà cũng sẽ chẳng đưa đời các anh đi tới đâu hay giúp đền bù được xu nào dù chúng tôi cũng muốn lắm chứ. Thôi mà. Công lý ở đâu cũng chỉ đứng về phe kẻ mạnh. Chúng tôi cũng chỉ hô hào vậy thôi, cùng lắm là phim đi liên hoan phim, chính phủ thì vẫn bàng quan việc chính phủ, phi chính phủ thì vẫn cứ phi, luật sư thì vẫn cứ đi cãi cọ, công an thì đóng vụ này lại rồi. Chúng tôi, lát nữa thôi, sau khi các anh về, lũ chúng tôi dắt nhau ra cái nơi một chai vang bằng một tháng lương các anh ở đây, mấy thánh lương các anh ở nhà, hoặc khiêm tốn hơn thì một cốc bia bằng hai anh no đủ một ngày, mà hàn huyên tâm sự chúc tụng nhau cho thành công của bộ phim. Và các anh vẫn cứ đặt niềm tin vào lũ activists cánh Tả may ra thì được hơn nửa thật thà.
Hai kẻ đại diện cho lý do tụ tập đàn đúm của những kẻ đại diện cho sống tích cực đến đoạn tiệc đứng là hoang mang bối rối dắt nhau lủi thủi ra về kẻo lỡ tàu, lòng ngây thơ cảm động trước thịnh tình bác ái của bạn bè quốc tế.

Nhàn cư vi bất thiện

1.
Ngoài kia có hai con bươm bướm trắng vờn lên vờn xuống. Vác súng ống (đi thuê) ra chụp mấy cái cảnh mơ màng như thơ Nguyễn Bính, chỉ tội không phải tơ vàng, mà là mấy cụm hoa lavande (nhà mình gọi là oải hương, nhỉ?) mới trồng trong vườn nhà.

Trông cũng được mà. Màu sắc bố cục được mà. Nhưng sao mà không thể nào ưng cho được. 

Cái gu thẩm mỹ của mình nó ngày một khác thế nào ấy. 

Những thứ đèm đẹp, mơ mơ hợp làm wallpapers hay là Facebook photo cover ấy, giờ chẳng gây hứng thú gì nữa.

Những thứ đẹp đẹp nhìn thấy khắp nơi trước kia cứ tấm tắc ngưỡng mộ mãi, chỉ mơ tự tay tạo ra được, thì bây giờ được rồi đấy, mà sao thấy nhạt đến thế là cùng. 

Thế mình đang tìm kiếm cái gì vậy? 

Ngày càng nhận ra rằng mình ngây ngất hơn với những gì có chút tà, có chút đen tối, có tính apocalyptic, gây sợ hãi, làm thức tỉnh khỏi cái êm êm đẹp đẹp đến gây buồn ngủ kia. 

Mà đồng thời cũng nhận ra hạn chế là không có khả năng tạo ra cái gì kiểu như thế. 

2.
Lâu nay, sờ vào thứ gì cũng thấy toát lên một điểm chung không biết gọi tên:

- Lại chơi với lửa (Linda Lê), đặc biệt là Con mắt Brion.
- Thất lạc cõi người (hay Nhân gian thất cách - Dazai Osamu)
- Cuộc săn cừu hoang và Nhảy nhảy nhảy (Haruki Murakami)
- Một tiểu thuyết Pháp (Fédéric Beigberder)
- La grande bouffe (phim của Marco Ferreri)


Đáng lẽ nếu ghi chép lại ngay và thường xuyên thì giờ đã biết gọi là cái gì rồi. Haiz. Chỉ mơ hồ cảm thấy, hình như họ đều muốn nói lời Philip K. Dick đã nói:

The appropriate response to reality is to go insane

Một cuộc ly thân hay câu hỏi về ly hương

A separation của đạo diễn, biên kịch kiêm nhà sản xuất Asghar Farrhadi suốt một năm qua đã đi qua bao nhiêu liên hoan phim và giải thưởng danh giá của thế giới và đã vinh dự mang về cho tác giả, và cho cả Iran, rất nhiều những “xuất sắc nhất” và những “lần đầu tiên”, trong đó có đề cử kịch bản gốc xuất sắc nhất và Tượng vàng Oscar cho phim nước ngoài xuất sắc nhất, giải của Viện hàn lâm Điện ảnh Hoa kỳ lần thứ 84. Lý do thành công của bộ phim, cũng chính là nhận xét chung rất mực đồng thuận của giới phê bình, chính là bởi A separation không chỉ là chuyện của gia đình Nader và Simin, cũng không về một Iran đặc thù như thế giới vẫn biết, mà đó là câu chuyện của cuộc sống quanh ta cho dù bạn là ai và ở đâu trên thế giới này.

Phim bắt đầu bằng cảnh vợ chồng Nader (Peyman Moadi) và Simin (Leila Hatami) thuyết phục tòa cho ly dị, bởi Simin muốn chồng chị và con gái 11 tuổi Termeh (Sarina Farhadi, con gái đạo diễn) cùng ra nước ngoài sinh sống vì tương lai cô bé, còn Nader không thể bỏ lại người cha già mắc bệnh Alzheimer. Hơn nữa anh nhất định không cho Termeh theo mẹ. Tòa bác đơn với lý do mâu thuẫn quá nhỏ. Hai bên đành ra về và Simin chuyển về nhà cha mẹ đẻ của cô. Cuộc ly thân bắt đầu, Nader buộc phải thuê Razieh (Sareh Bayat) giúp việc nhà và trông người ốm khi anh đi làm, và không may là từ đó nó kéo theo không biết bao nhiêu là rắc rối cho gia đình anh, cho gia đình Razieh. Bằng cách kể chuyện theo tuyến tính thời gian, những lời không được nói dần hé lộ khi các mâu thuẫn được đẩy dần tới cao trào.

Một không khí căng thẳng từ cảnh sang cảnh. không rõ mọi chuyện bắt đầu từ đâu, các nhân vật cứ quẩn quanh trong mối tơ vò của cuộc sống thường ngày, áp lực công việc, cuộc sống gia đình, ràng buộc tôn giáo, những trăn trở đi hay ở, tái hợp hay chia ly. Dưới vỏ bọc của cái mới đầu ta cảm tưởng như số phận an bài, chuỗi những sự việc xảy ra từ cuộc ly thân, tới cô giúp việc bụng mang dạ chửa đi làm trả nợ giúp chồng, tới lòng yêu con và thương người cha già lẫn cẫn của Nader, tới ước mơ đổi đời cho con của Simin dẫn tới mất mát đau đớn của cả hai bên… đều do số phận, hai đứa trẻ ngây thơ và một ông già không có trí nhớ, những kẻ buộc phải đặt đời mình vào tay người khác cũng là số phận. Nhưng số phận không phải là điều đạo diễn muốn nói. Liệu có ai đó đáng phải đứng ra chịu trách nhiệm cho mọi chuyện đau buồn xảy ra ở đây? Họ dường như đều có lý do chính đáng cho mọi hành động, mọi phản ứng của mình trước rắc rối họ bị đẩy vào. Vậy thì tất cả là vì đâu?

Những lời không được nói do lòng tự tôn thái quá của cả Nader lẫn Simin, thứ dường như đã góp phần đẩy họ xa dần nhau ra trước cả cuộc ly thân. Khi Simin trở về thuyết phục Nader chấp nhận trả tiền bồi thường tránh cho cuộc kiện tụng có thể khiến anh ngồi tù nhiều năm, cô không nói rằng mình đến cùng đồ đạc trong xe và sẵn sàng trở về với bố con anh. Vì lòng tự trọng. Anh không bao giờ mở miệng xin cô quay lại dù một lần, mặc cho cô con gái năn nỉ và gắng hết sức mình hàn gắn hai người, anh từ chối sự giúp đỡ của vợ, không muốn mang tiếng là hạ mình nhận lỗi với cô giúp việc Razieh. Vì lòng tự trọng. Cuối cùng con gái họ là kẻ chịu thiệt thòi.

Những lời không được nói còn tệ hơn nữa, dần dẫn tới những dối trá, của Razieh về ông cụ, của Nader về Razieh, của Simin và cô con gái Termeh về Nader … Tất cả tạo thành một xã hội thu nhỏ toàn những kẻ nói dối. Nhưng những con người đáng thương ấy không có lựa chọn. Nói dối hay là chết.

Asghar Farhadi đặt ra một vấn đề chính ông cũng không có lời giải. Ông đặt các nhân vật đối diện với chính họ trước câu hỏi lớn về lương tâm con người, khi quyền lợi và sự sống còn của mình mâu thuẫn với quyền lợi và sự sống còn của người khác. Một câu hỏi vừa vô cùng cá nhân, vừa mang tính phổ quát đủ khiến cho bộ phim chạm tới trái tim khán giả toàn cầu. Thế nhưng, mang số phận là một tác phẩm điện ảnh đến từ Iran, Asghar Farhadi khó tránh được bị hỏi, liệu đây có phải là một phim chính trị? Ông đã trả lời trong một phỏng vấn rằng, nếu bạn coi các mâu thuẫn trong gia đình, giữa hai gia đình khác biệt giai cấp, giữa những băn khoăn trăn trở của họ trong cuộc sống đời thường là có phản ánh các vấn đề chính trị thì đây sẽ là một phim chính trị. Thử tiếp cận theo hướng này, biết đâu ta có thể diễn giải thêm một tầng nghĩa nữa từ những ẩn dụ trong phim. Ngay từ đầu, credits (phần giới thiệu tên) được trình bày bằng những cuốn hộ chiếu được photocopy – để dẫn vào quyết định ly hương của Simin chăng? Hay chính là biểu tượng cho những làn sóng ly hương người Iran 30 năm trở lại đây? Cuộc ly thân đầy trăn trở, bởi cả hai bên không ai muốn, phải chăng cũng hàm nghĩa tâm lý chung của thế hệ trẻ Iran, đi vì tương lai của con cái mình, của chính mình, hay ở vì cái đất nước, cái thể chế già cỗi như cụ già bị Alzheimer thậm chí còn không biết đến con trai mình. Đất nước Iran có biết đến anh không? Dù Nader có trả lời câu nói đau đớn ấy một cách chắc nịch “Nhưng anh biết ông là bố anh”, thì bản thân đạo diễn cũng thú nhận không có câu trả lời, ông nói “Tôi để câu hỏi này lại cho khán giả.” Hóa ra, vấn đề của một tế bào xã hội, có tên Gia đình kia, không hề nhỏ như quan tòa phán không cho hai vợ chồng ly dị. Đằng sau các “vấn đề nhỏ” ấy, nhỏ nên người ta không nhìn thấy, cho đến khi nó cộng dồn lại thành một nỗi nhức nhối không có phương thuốc nào chữa khỏi.

Bức tranh này, mà Asghar Farhadi chỉ khiêm tốn nhận là một mảnh ghép, về cuộc sống Iran hiện đại, với những sắc sáng, tối, những màu, những mảng miếng chân thực và xúc động được tác giả chăm chút điêu luyện ở tầm một họa sỹ lớn. Đạo diễn chọn cách nhấn nhá chi tiết rất khéo léo, đẩy cảm xúc lên cao rất tự nhiên, như khi cô bé con chị giúp việc Razieh nghịch bình oxygene của ông cụ bố Nader, hay khi chị ta gọi điện hỏi xem mình có phạm tội nào của đạo Islam không nếu thay đồ giúp ông cụ. Câu chuyện được kể với tốc độ nhanh, căng, thẳng vào câu chuyện chứ không chậm đến não ruột và lảng tránh như các phim Iran khác. Cả phim hầu hết máy quay đều được cầm tay (handheld), kết hợp với cách đan xen chuyển góc nhìn của các nhân vật và góc nhìn trung tính của người ngoài cuộc, khán giả vừa thở theo nhịp thở nhân vật, đi theo nhịp đi nhân vật, lại vừa ở khoảng cách đủ xa để vừa khách quan mà trách cứ, đồng thời lại cũng thấu hiểu, thông cảm và xót thương họ hơn, trong khi cảm tưởng như các nhà làm phim chẳng phải cố gắng gì ngoài việc đi theo ghi hình họ. Khán giả sống trong phim tới mức tự hỏi “Liệu phim này có đạo diễn hay không?” là điều Asghar Farhadi mong mỏi, do đó ông đã chọn thể loại có cái tên lạ cho A separation là “Detective-Documentary” – trinh thám -tài liệu: tính toán những cú máy để khéo léo giấu đi những chi tiết cần giấu, để phơi ra những gợi ý để khán giả lần mở từ nút thắt này sang nút thắt khác, khám pháp từ bí mật này sang bí mật khác, của một vụ việc không thể thật hơn, của những con người không thể thật hơn, như cuộc sống quanh mình vậy. Khán giả là người tự diễn giải ngôn ngữ điện ảnh. Ra khỏi rạp, không có nghĩa là ra khỏi bộ phim, họ tiếp tục là người nghĩ, là người đặt ra câu hỏi, là người tự tìm ra câu trả lời cho chính mình.

“Điều quan trọng là nghĩ và cho người xem cơ hội được nghĩ. Ở Iran, lúc này hơn bất cứ thứ gì chúng tôi cần khán giả nghĩ.” Bởi chọn con đường đó, thay vì đưa quan điểm rõ ràng kiểu phán xét hay buộc tội nhân vật, mà Asghar Farhadi bị chính quyền Iran coi là thụ động và gây khó khăn trong việc phát hành và tham gia liên hoan phim. Dù thế A separation vẫn được nhân dân Iran và khán giả thế giới chào đón nồng nhiệt. Bằng chứng là số đề cử và giải thưởng lớn nhất từ trước đến giờ phim đạt được trong đó có cả liên hoan phim trong nước – điều đối với Asghar Farhadi quan trọng ngang với các liên hoan phim quốc tế: 7 giải các hạng mục trong đó có Đạo diễn xuất sắc nhất ở liên hoan phim Fajr 2011 (Iran), 3 giải trong đó có giải Gấu vàng tại liên hoan phim quốc tế tại Berlin 2011 (Đức), Phim nước ngoài xuất sắc nhất tại Giải phim độc lập Vương quốc Anh 2011, Phim nước ngoài hay nhất tại Quả cầu vàng 2012 (Mỹ), Phim hay nhất tại liên hoan phim Sydney 2011 (Úc), và còn vô cùng nhiều nữa.

Khi nhận tượng vàng Oscar, Asghar Farhadi nói: “[…] Vào lúc này, rất nhiều người Iran trên thế giới đang xem chúng ta và tôi tưởng tượng họ đang rất hạnh phúc. Họ hạnh phúc không vì một giải thưởng quan trọng hay một bộ phim hay một nhà làm phim nào, mà bởi khi những câu chuyện về chiến tranh, sự khép kín, và công kích được trao đổi giữa các chính trị gia, thì tên của đất nước họ, đất nước Iran, được nói đến ở đây qua một nền văn hóa huy hoàng, một nền văn hóa giàu có và cổ kính đã bị vùi dưới lớp bụi dầy chính trị. Tôi tự hào tặng giải thưởng này cho nhân dân đất nước tôi, những con người tôn trọng mọi nền văn hóa và văn minh và khinh thường mọi thù nghịch và oán hận. Cảm ơn các bạn.” Người viết cho rằng A separation là tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, và xứng đáng với vinh quang đã đạt được do vẻ đẹp tự thân chứ không do một mối đồng cảm nhuốm màu chính trị hay tính chất “hương xa” (exotic) nào như nhiều phim sản xuất ngoài Âu-Mỹ được phương tây tung hô.

PS: Cảnh kết cũng đáng tầm kinh điển như cảnh đầu, nhưng thôi ai lại spoil hết ra thế :p

Bệnh viện

Vào blog bạn Ramblings thấy bạn kể bắt đầu làm hộ lý. (Nghĩa là trợ lý cho y tá, nhỉ?)

Thế là mình nhớ lại mấy hôm chia tay ông anh ruột thừa.

1. Bệnh viện ở đây cũng chia sẻ như ở nhà, nhưng mà rộng, 4 giường 1 phòng. Phòng hậu phẫu có mình với 3 bà. Hai bà hay ngáy, bất kể ngày đêm. Một bà hay chuyện, cứ líu lô suốt. Bà này ở chân giường trên biển ghi tên bệnh nhân còn đề rõ chức vụ giảng viên gì gì đấy rất oách. Bệnh nhân-giảng viên ABC. Giảng viên hay giáo sư hay thợ may, hay sinh viên chờ lấy bằng thì cũng có lúc phải lụy vì sức khỏe. Haiz.

Các bà giường bên thì héo hon quá thể. Các cô y tá các cô hộ lý đêm ngày phải chầu chực ra vào như thoi để lau rửa, để thay tã, để bón, để đổ bô. Đời gần hết một vòng quanh quẩn lại quay về như em bé mới đẻ nằm nôi.

Ở đây người ta thăm nhau ít, không đùm bọc cơm cháo bát nháo như bệnh viện ở nhà. Được thể không phải cho bệnh nhân ăn, các vị người nhà tha hồ mất tăm, dăm bữa mới vào một lượt. Mình thì mỗi ngày được thăm nom đến vài bận đâm thương các bà láng giềng.

Còn cái nghề y tá và hộ lý mới thật là cao quý. Chẳng ruột rà chẳng thân thích, mà các cô chăm chút như thể người nhà. Không hiểu bên ngoài bộ đồng phục trắng như thiên thần này các cô thường mặc gì, thường đi đâu chơi, bạn trai các cô có tử tế không, các cô mơ ước gì cho đời mình, ...

2. Kinh nghiệm khi được tiêm thuốc mê ngất lịm thực ra cũng không quá tệ. Chỉ như là mình bị kéo tuột vào đâu đó không xác định, không mộng mị, không thể cưỡng lại. Sợ nhất là lúc cần phải tỉnh ra, khi thuốc hết tác dụng, nó mới khó khăn, vật vã, nó mới run rẩy, nóng lạnh, nó mới hoảng loạn. Khi phải trải qua cái thứ đó, hình như từ ngoài phòng mổ cho tới tận lúc được đẩy vào đến phòng mình, không biết bao lâu, mấy giây, mấy phút, hay cả nửa giờ... cái phần thức tỉnh chỉ còn ghi nhận vào đâu đó trong bộ nhớ cảm giác âm ấm của một bàn tay vỗ về lên vai, xoa dịu lên trán, của ai đó ngay cạnh. Ai đó bận đồ y tá trắng.

Un Interrogatoire / Một cuộc thẩm vấn

Xem phim với phụ đề tiếng Việt


Xem phim với phụ đề tiếng Anh

No more Paris

Branik Home sweet home... And no more Paris

Forever blue

Day 1

Day 3

Day 13

No more metro

Metro over Barbes

Metro over Barbes

A metro music band

Let's go home.

Somewhere in Belleville

A Paris prop house which reminds one of her old Hanoi home.

Khâu

Đêm dài bằng cuộn chỉ

Nơi cửa sổ
Hai con mắt hong khô
Hai đầu ngón tay lẩm cẩm
dò dẫm khâu lại
thịt da này với thịt da
Hai đầu ngón tay lẩy bẩy
mở toác ra
Hai con mắt ngác ngơ.

Ngày không buồn đến.