Adolescence - Nỗi ám ảnh khôn nguôi 

 Hay là Những câu hỏi ngỏ thay đổi thế giới

Adolescence (Tuổi niên thiếu) là bộ phim truyền hình (4 tập) hiếm hoi ngay khi vừa lên sóng đã khiến cả thế giới lao vào một cuộc thảo luận đầy tính đồng thuận về những vấn đề của trẻ vị thành niên trước ảnh hưởng tiêu cực từ mạng xã hội qua vụ án giết bạn học của một cậu học sinh người Anh. Nỗi lo sợ len lỏi vào từng gia đình hẳn sẽ không ám ảnh đến vậy nếu đây chỉ là một phóng sự tài liệu kế lại một câu chuyện có thật. Chỉ có nghệ thuật điện ảnh đỉnh cao mới khiến bộ phim gây ám ảnh tới mức chính phủ một số nước ngay lập tức bắt tay vào việc hạn chế trẻ em chưa đủ 16 tuổi tiếp xúc với mạng xã hội.

6h sáng, ở một thị trấn nhỏ nước Anh, sau khi nghe tin nhắn thoại của cậu con trai nài nỉ xin nghỉ học, ông bố kiêm thanh tra Luke Bascombe (Ashley Walters) cùng một đội cảnh sát vũ trang phá cửa một gia đình trung lưu và bắt giữ Jamie Miller (Owen cooper), 13 tuổi, với tội sát nhân. Bộ phim gồm 4 tập, mỗi tập khoảng 1 tiếng, bắt đầu như vậy. Và không ít khán giả đã ngồi xem trọn vẹn cả series liên tục cho tới cuối cùng. 

Tập một, Jamie bị bắt. Chúng ta theo chân cậu tới đồn cảnh sát, chứng kiến diễn biến cảm xúc song song với những thủ tục hành chính mà cậu và gia đình trải qua trước khi bước vào phòng thẩm vấn. Cũng như gia đình Jamie, ta thầm mong rằng có một sự nhầm lẫn tai hại ở đâu đó. Nhưng không. Đến cuối tập, đoạn video trích ra từ máy quay an ninh một bãi đỗ xe được chiếu cho cậu và bố (Stephen Graham, đồng biên kịch) cảnh tượng khiến ông ước giá như không tự nhận là người bảo lãnh để mà phải ngồi đó: Jamie đâm liên tiếp cô bạn Katie cùng trường. 

Vậy là ngay từ đây, các nhà làm phim đã khẳng định vấn đề không phải là cậu có phạm tội không  mà cần tìm cách lý giải “Vì sao?” mặc dù Jamie luôn khẳng định cậu không làm gì sai cả. 

Tập hai, ba ngày sau. Thanh tra Luke Bascombe và trung sỹ Misha Frank (Faye Marsay) tới trường Jamie để tìm kiếm động cơ cũng như hung khí để cấu thành tội phạm.

Tập ba, 7 tháng sau. Cuộc nói chuyện của nhà tâm lý học Briony Ariston (Erin Doherty) với Jamie nhằm đưa ra những đánh giá chuyên môn để hỗ trợ cho luật sư bào chữa của cậu.

Tập bốn, 13 tháng sau. Vào sinh nhật của Eddie Miller- bố Jamie, chiếc xe của ông bị phun sơn bôi nhọ. Bố mẹ và chị gái Jamie vật lộn với những kỳ thị từ bên ngoài và những giằng xé trong lòng, khi Jamie sắp ra toà và đã quyết định nhận tội. 

Vì sao Jamie phạm tội? Sau khi choáng váng buộc phải chấp nhận rằng cậu bé dung mạo dễ thương, luống cuống sợ sệt tới mức tè dầm khi bị bắt kia chính là kẻ thủ ác, người xem bị ám ảnh không dứt, bởi ta luôn biết: Không khi nào có thể đơn giản hoá cuộc sống bằng một lời giải thích duy nhất cho một câu hỏi nghiệt ngã như vậy.

Ngôi trường Jamie theo học là một môi trường giáo dục hỗn loạn nơi giáo viên bất lực trước lũ học sinh hừng hực hormone tuổi dậy thì chỉ trực nổi loạn. Từ việc ẩu đả trong sân trường tới bắt nạt hội đồng trên mạng đều có vẻ như cơm bữa và hoàn toàn công khai, nhưng chẳng có người lớn nào đủ sức để tâm hay thực sự hiểu chuyện gì đang xảy ra. Jamie từng bị chính Katie - cô bé bị sát hại - bắt nạt. Ngay cả Katie, cũng vì ngây thơ, đồng thời là nạn nhân của tư tưởng vật hoá phụ nữ, đã dại dột gửi ảnh bán khoả thân cho một cậu bạn hòng chiếm được tình cảm cậu ta. Cô bé nào ngờ bức ảnh bị lan truyền mua vui khắp cả trường. Nhờ cậu con trai học cùng trường cố sức giải thích, viên thanh tra cảnh sát mới hiểu được những trái tim nhiều màu, những con số 100, hay viên thuốc con nhộng xanh đỏ mang ẩn nghĩa nhiều hơn là những biểu tượng biểu cảm vô hại ta vẫn dùng khi “chat” hoặc bình luận ảnh ai đó đăng trên mạng xã hội.

Gia đình Jamie thuộc tầm lớp trung lưu, bố mẹ yêu thương nhau và yêu thương chị em cậu hết mực. Nhưng chỉ một ký ức nhỏ trong quá khứ được kể từ hai góc nhìn của hai bố con, mà ta có thể nhận ra được một điều sâu xa hơn về nội tâm Jamie. Cậu thích vẽ, nhưng lại thường xuyên được bố đưa đi chơi đá bóng với boxing. Cậu rất cố gắng để bố vui vì thần tượng bố, nhưng khi thất bại, cậu tìm kiếm ánh nhìn của bố, và nhận ra bố né tránh ánh nhìn của mình. Với Jamie, sự yếu đuối của mình làm bố xấu hổ, đồng nghĩa với con người cậu không được công nhận. Còn với Eddie, ông không đủ dũng cảm đối diện với con mình khi cậu bị những ông bố khác cười. Bản thân ông, cho dù tự hứa không đánh con như mình từng phải chịu hồi nhỏ, thì cũng không thoát khỏi ảnh hưởng gia trưởng và áp lực nam tính từ bố mình và từ xã hội (ở đây chính là “những ông bố khác") và một cách vô thức đã truyền gánh nặng ấy lên Jamie. 

Bằng một cách khách quan và chân thực, bốn tập phim lần lượt bóc tách từng lớp để dần hiển lộ cậu bé Jamie 13 tuổi luôn nghĩ mình xấu xí, không được cả gia đình lẫn bạn bè công nhận, bị bắt nạt, lạc lối trong những ngõ ngách khuất nẻo méo mó của mạng xã hội. Lòng chất chứa đầy tự ti và giận giữ, cậu dễ dàng mất kiểm soát và cảm xúc bùng phát thành hành vi giết người tàn bạo. 

Trên poster phim, Jamie đau đáu nhìn Eddie cúi đầu đau khổ, em muốn nói gì qua ánh mắt chất chứa quá nhiều mâu thuẫn ấy? Vừa trách móc, vừa ngưỡng vọng? Vừa tính toán che đậy lại vừa mong chờ thấu hiểu? Gần như suốt cả phim, Jamie luôn lặp đi lặp lại rằng đó không phải là mình. Vậy là, trong khi không tìm cách chối tội cho em, các nhà làm phim đã đặt ra vấn đề: phải chăng gia đình, nhà trường và xã hội không hoàn toàn vô can. “Một đứa trẻ bị buộc tội, tất cả đều phải tìm câu trả lời.”

Và khi bố mẹ Jamie đau đớn hỏi nhau họ đã làm gì sai, khi ông bố gục lên chú gấu bông trên giường Jamie khóc, thì khán giả cũng lặng người nghĩ tới những đứa trẻ của chính chúng ta, được ta yêu thương hết mực, những đứa con nít khoe ta bức tranh ngây ngô vẽ những con quái vật ngộ nghĩnh. Làm sao để bảo đảm không có một ngày, chính chúng nó từ lúc nào trở thành quái vật đáng sợ đằng sau những cánh cửa phòng riêng đóng kín, bị những hội nhóm theo đuổi những lý tưởng ta không thể tưởng tượng ra nổi tẩy não? 

Làm sao để giúp các em biết tự bảo vệ mình khỏi sự mong manh dễ tổn thương của chính mình?

Làm sao để dạy các em biết cách đương đầu với những cuồng nộ của tuổi dậy thì không phương hướng?

Thủ tướng Anh Keir Starmer, sau khi cùng các con xem Adolescence, đã đề nghị chiếu phim trong các trường phổ thông cho giáo viên và học sinh xem. Điều này lập tức được thực hiện khi phim mới công chiếu hơn 3 tuần. Xây dựng dựa trên một số vụ án vị thành niên có thật, bộ phim gây chấn động không chỉ Anh Quốc mà cả Mỹ, Ấn Độ và tại nhiều nước khác. Báo chí quốc tế đều đồng tình trong những cuộc thảo luận sôi nổi về tác hại của mạng xã hội và những tư tưởng cực đoan đổ mọi tội lỗi cho phụ nữ kiểu manosphere* hay incel* đang làm tăng lên số vụ giết người ở trẻ vị thành niên nam trong những năm gần đây. Úc đã vì Adolescence mà đẩy nhanh và vừa chính thức thông qua bộ luật cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội trước 16 tuổi.

Một phim khá mới khác, cùng chạm vào đề tài áp lực nam tính liên thế hệ là Cassandra, cũng có một cậu bé tuổi niên thiếu bất ngờ trở thành sát thủ máu lạnh vì không được sống đúng với bản thân. Tuy nhiên, để gây ra nỗi ám ảnh và hiệu ứng xã hội rộng lớn như vậy, một bộ phim kinh dị chỉ mang tính gợi mở, hay một phóng sự xã hội về những vụ việc có thật có lẽ sẽ khó được như Adolescence. Bởi vì nghệ thuật điện ảnh thực sự đã góp phần rất lớn giúp bộ phim chạm vào trái tim khán giả, khơi ra được những trăn trở thường ngày dễ dàng bị bỏ qua. 

Dưới bàn tay đạo diễn Philip Barantini và chỉ đạo hình ảnh Matthew Lewis, mỗi tập phim được thực hiện bằng một cú máy duy nhất. Nghĩa là trong suốt 60 phút/tập, mọi diễn biến câu chuyện dù xảy ra tại các bối cảnh khác nhau đều được quay liên tục, từ lúc bấm máy tới khi hô “cắt”, và thời gian trong phim cũng chính là thời gian thực. Để làm được vậy, phần tiền kỳ được chuẩn bị vô cùng công phu và mỗi tập được quay trung bình 5 ngày, mỗi ngày quay 2 cú máy, một buổi sáng và một buổi chiều. Thay vì dựng phim, các nhà làm phim cùng nhau xem khoảng hơn 10 cú máy đó và chọn ra một.

Những bộ phim một cú máy không phải quá hiếm hoi trong lịch sử điện ảnh hơn một trăm năm, nhưng điều đáng nói là với Adolescence, đó là lựa chọn hợp lý nhất. Nó đem lại cho người xem cảm giác tim đập nhanh như đang đứng cạnh các nhân vật, chạy theo bước họ chạy, hay lặng lẽ xoay quanh theo dõi một cuộc đối thoại trong cùng một căn phòng. Diễn viên Owen Cooper và Doherty chia sẻ rằng họ sẵn sàng làm phim kiểu “một cú máy” như vậy nữa, bởi thách thức ấy lại đem đến một kiểu tâm lý dồn nén được xây dựng từ từ và duy trì đủ lâu giúp cho diễn xuất thực sự thăng hoa. 

Đúng như vậy. Trong số khán giả bình chọn khiến phim đạt 99% trên rotten tomatoes, hẳn là 100% đồng tình về tài năng của dàn diễn viên trong phim, và đỉnh cao là cậu bé Owen, vào vai Jamie khi mới 14 tuổi và mới chỉ học diễn xuất cho vui tại câu lạc bộ kịch địa phương.

Khi tập 3 của Adolescence được quay đầu tiên trong cả series, và cũng là lần đầu tiên đóng phim, Owen đã không ngừng tập luyện để nhớ được gần 50 trang lời thoại. Sau 12 lần quay đi quay lại, nhân vật Jamie vừa già dặn lại vừa ngây thơ, vừa giỏi thao túng tâm lý lại vừa mong manh dễ vụn vỡ, vừa đáng sợ khi cơn giận bùng phát nhưng cũng vừa đáng thương trong nỗi lo bị bỏ lại một mình. Tất cả đã khứa một vết sâu trong lòng cô chuyên gia tâm lý, và trong lòng khán giả. 

Còn nhiều điều không thể nói hết, bởi còn nhiều chi tiết nhỏ đáng giá nữa. Tất cả đều đọng lại, mãi ám ảnh như một lời gọi tha thiết trong bài hát cuối phim qua giọng ca trong veo của Aurora. 

Đôi khi ta cũng cần bị ám ảnh để rồi phải hành động. 

Qua đôi mắt trẻ thơ

Thế giới phủ đầy dấu vết của ta

Những vết xẹo che đậy bằng màu vẽ

Hãy xem họ rao rảng bằng những lời dối trá

Tôi thà được thấy thế giới này qua đôi mắt trẻ thơ

Qua đôi mắt trẻ thơ

Những ngày đen tối đến rồi sẽ qua

Sẽ có lúc ta cần thấy người cười

Và những bàn tay mẹ ấm êm đến thế

Tôi thà được cảm nhận thế giới qua làn da trẻ thơ

Qua làn da trẻ thơ

Khi một người chạm vào làn da bạn

Hãy mời họ bước vào

Để họ vào trước khi quá muộn

Tôi thà thấy mình được sống với một tâm hồn trẻ thơ

Với tâm hồn trẻ thơ

Xin đừng bỏ tôi lại đây…

Trang Nghiêm.

*Manospere: một cộng đồng mạng gồm các website, blog, forum cổ vũ nam quyền theo nghĩa chống lại phụ nữ cùng các tư tưởng nữ quyền và bình đẳng giới.

* Incel (involuntary celibate - độc thân ngoài ý muốn): cộng đồng mạng những người không kiếm được bạn tình và đổ lỗi cho đối cho đối tượng họ khao khát mà không có được.

 https://www.tatlerasia.com/lifestyle/entertainment/adolescence-teenage-crime-social-media-vn

Ngày nào bà cũng tiễn ông ra cửa

Ngày nào bà cũng tiễn ông ra cửa. Ông đứng ngoài hành lang hun hút dài thiếu sáng với hàng chục cánh cửa căn hộ giống nhau của một khu chung cư cao tầng đông dân. Bà chỉnh lại cho ông cái khăn quàng cổ bị lệch. Ông thơm vào trán bà, y như 30 năm nay ông vẫn làm vậy trước khi đi đâu. Bà lơ đãng Hôm nay mồng một đầu tháng, phải thắp hương mà không biết hoa quả có tươi ngon không. Ông đi về phía thang máy. Đi ngược chiều với ông về phía nhà họ là một cậu giao hàng của dịch vụ đi chợ thuê. Cậu đưa cho bà thực phẩm trong ngày đã đặt từ hôm trước. 

Trong căn hộ, bà bắt đầu một ngày. Bài tập thể dục buổi sáng theo TV, chuẩn bị cơm nước. Bày lên bàn thờ gia tiên đĩa hoa quả và thắp hương. Mong trời phật phù hộ độ trì cho gia đình con sức khoẻ, cho trẻ con ăn mau chóng lớn, con cái thành đạt, cho nhà con đạt nhiều thành tựu trong công việc, cho các bạn già của con khoẻ, ông An mau khỏi ốm…Mình mà nhảy đôi với ông An thì thích hơn. Ông ấy không giẫm vào chân mình. Công nhận là nhịp cái bài mới thật khó. Để bảo con nó chỉ cho cách mở trên máy tính để tập thêm. Bà chợt nhận ra dòng suy nghĩ của mình đã lạc đi tận đâu rồi. Buổi trưa bà nói chuyện với con và các cháu qua webcam rồi ngủ một giấc. Chiều bà bách bộ một vòng hoặc tập nhảy cổ điển với các bạn già quanh vườn hoa nhỏ ở giữa nhiều khối nhà chung cư cao tầng bao quanh. Cuối buổi chiều, bà thường ngồi nghỉ trên ghế đá, nhìn lên phía trời cao, cảm giác như từ dưới đáy một cái giếng nhìn lên vậy. Bà luôn nghĩ nếu bị rơi xuống giếng ở tuổi của bà, hay bất cứ tuổi nào, thì không biết bà sẽ tìm mọi cách leo lên trong niềm tuyệt vọng, hay chấp nhận ở luôn dưới đó, mặc cho đến đâu thì đến. Vì leo lên hẳn là một việc bất khả. 

Bà sẽ đón ông ở cửa. Ông sẽ cùng bà ăn tối. Đôi khi có những tranh luận hay giận dỗi nho nhỏ bên bàn ăn về những chuyện không đâu. Rồi họ vào giường, mỗi người ôm một cái tablet. Ông sẽ quàng tay qua ôm bà. Bà sẽ miễn cưỡng chiều ông, hoặc giận dỗi hẩy ra, tuỳ tâm trạng. 

Cho đến một tối ông không về. 

Bà gọi điện không được. Ngồi bên bàn ăn, bà không đụng đến một miếng nào. Đến khuya, ông mở cửa vào, ngà ngà say và leo thẳng lên giường, lịm một mạch đến sáng.

Hôm sau, trong lúc mặc quần áo đi làm, ông thanh minh là công ty có hợp đồng mới khá lớn. Như vậy là sẽ thường hay họp muộn và phải đi ăn với đối tác nhiều hơn. Hay là có em thư ký nào mới cần chăm sóc kỹ hơn? Ít ra thì cũng phải báo là không về ăn chứ.

Từ hôm ấy, bà thường phải ăn một mình và ông thường xuyên về khuya khi đã say hơn. Những lần đòi hỏi của ông cũng thưa dần. 

Bà đâm lo ông chán mình, bồ bịch gì bên ngoài, bèn tâm sự với một bà bạn trong câu lạc bộ khiêu vũ của mình. Bà bạn già ngẩn ra một lúc rồi lôi bà về căn hộ của mình. Sau khi nghiên cứu chán chê đám tạp chí phụ nữ dậy nhau cách giữ chồng, họ đưa nhau đi làm đầu, chăm chút trang điểm, sắm cả đồ lót khêu gợi. Khu chung cư tiện lợi ở chỗ dịch vụ gì cũng có cả.

Bà bày vẽ một bữa tối với nến và hoa và rượu vang, Ông thích say thì ở nhà cho tôi say với, dù mỗi lần uống một ngụm là bà tưởng mình đang nuốt thuốc bắc. Sau chai vang bà kỳ cọ thân mình rồi trang điểm kỹ lưỡng trong nhà tắm. Phải gây bất ngờ trên giường để ông thấy mình mới mẻ. Ú oà. Đẹp không? Bà thả tuột khỏi vai tấm kimono mỏng hờ hững, để lộ ra bộ xu chiêng xi líp đỏ đen ren lên ren xuống, có lớp voan mỏng hỏng che bớt đi lớp mỡ bụng vừa chảy xệ vừa răn reo.

Ông rùng mình nuốt khan, Ờ, à... hồi nãy tôi uống có hơi quá nên đau đầu lắm, rồi kéo chăn đắp cho bà, quay lưng tắt đèn ngủ. Bà ê chề. Có một điều gì đó bên trong bà dường như đã ra đi mãi mãi. Bà không muốn tin là vậy. Bà nghĩ về cái giếng của mình.

Đội nhảy cổ điển rủ bà đi xa một chuyến, Ngôi đền ấy thấy bảo rất thiêng. Bà đi trong tâm trạng tò mò nhưng cũng muốn tìm kiếm một điều gì để bấu víu vào. Ai đó sẽ thả dây xuống giếng kéo bà lên chăng?  

Buổi cúng sao giải hạn diễn ra chu đáo. Hàng trăm ngọn nến trong những chiếc cốc đỏ được đốt lên lấp lánh quanh những bài vị xanh đỏ tím vàng ghi các tên sao dữ Kế Đô, La Hầu, Thái Bạch bằng chữ quốc ngữ và la liệt lễ vật dâng lên các thánh thần bao gồm cả hình nhân bằng giấy.

Trong một căn phòng mịt mù hương khói, tranh tối tranh sáng, một dãy dài người ngồi chờ đến lượt được xem cho mình. Bà cùng bà bạn thân bước vào thư phòng, quỳ gối ngồi xuống trước cái bàn thấp có người đàn ông ngồi khoanh chân. “Thầy” có gương mặt phúc hậu, từ bi, ngồi trước một giá sách kín tường. Xin thầy xem giúp chồng con vì sao độ này lạnh nhạt, liệu có chán cơm thèm phở? Thầy nhìn bộ bài bà bày trên bàn, lầm rầm:

Thiên đồng thủ mệnh ấy là, 

Đổi thay tính khí khó mà chiều nuông

Tràng sinh, Mã, Hỷ đồng cung

Tài hoa đắc lộ vẫy vùng một phương

Cơm phở chẳng xá thói thường

Nam nhi đệ nhất là đường công danh 

Phu nhân thông tuệ tinh anh

Mệnh Mộc sinh Hoả hiển vinh đời đời

Gia phong nề nếp rạng ngời

Tình duyên chung thuỷ chẳng sai đâu là.

Vậy là ông ấy vẫn một lòng phải không ạ? Thầy nhắm mắt, đầu lắc lư không hiểu gật hay gì.

Dạ năm nay con trai cũng đã lớn tuổi, liệu khi nào thì vợ chồng nó mới có cháu?

Chữ rằng: "Hoạ phúc vô môn"

Tam phương cát chiếu có con muộn màng.

Đành rằng phiền muộn hoang mang

Nhẫn là phương kế mọi đàng an tâm

Bõ công những ngóng cùng trông

Sang năm sẽ được bế bồng hài nhi 

 

Thầy nói dài nữa nhưng bà đã không còn nghe thấy. Chìm vào suy nghĩ trên chuyến xe trở về thành phố cùng các bạn hưu trí, bà giật mình khi bà bạn thân cố an ủi rằng bà không nên rầu rĩ nghĩ ngợi làm gì nhiều. Phải vui mới đúng, vì thầy đoán toàn chuyện tốt đẹp cả. Thực tình là chẳng biết đường nào mà lần bà ạ, cháu tôi năm nay 3 tuổi rồi mà thầy bảo sang năm mới có.

Về đến nhà, ông đã đón bà niềm nở bằng một bữa cơm thịnh soạn tự tay chuẩn bị. Bà mệt mỏi hờn dỗi, nói năng móc máy đầy nghi kị. Hẳn là có gì sai trái mới phải đi dỗ dành đền bù như vậy, vì bình thường ông có tự nấu bao giờ. Một cơn giận ngút đầu phủ bóng lên bữa cơm chiều của hai ông bà. Chỉ còn tiếng bát đũa lách cách và tiếng tivi bỗng nhiên thành ra oang oang. Nhạc karaoke lạc điệu bài hát hải ngoại “Đau một lần rồi thôi” từ nhà nào đó tầng dưới chung cư vang lên hoà lẫn đẩy căng bầu không khí. Ông buông bát đũa ra đóng cửa sổ. Bà cũng đứng lên dọn mâm vào bồn rửa. 

Tiếng tít tít báo cuộc gọi qua mạng làm ông bà luống cuống. Giờ này chỉ có thể là thằng con giai ở xa muốn hỏi thăm bố mẹ. Nó thỉnh thoảng vẫn gọi vào giờ ông bà ăn tối để biết chắc gặp được cả hai. Cậu ta hớn hở thông báo vợ cậu có bầu đứa thứ hai được 2 tháng. Bà nhẩm tính, ôi thế là tháng giêng âm lịch năm sau sinh phải không? Bà mừng ra mặt, tủm tỉm hạ giọng Đi xem bói mẹ cứ chửi thầm ông thầy ăn ốc nói mò, hoá ra ý ổng là con sắp có đứa nữa. Phải tội phải tội. À thế có cần mẹ sang không? - Mẹ vợ con sẽ sang nên bà cứ yên tâm ở nhà chăm ông nhé. Bà nhìn về phía ông đang lúi húi rửa bát.

Đêm, hai ông bà quay lưng vào nhau, mỗi người một cái điện thoại. Bà đặt máy xuống, tắt đèn bên đầu giường mình, nằm ngay ngắn. ÔNg thấy vậy cũng tắt đèn, cất điện thoại. Rồi bà quay sang ôm lưng ông. Ông để yên, nhắm mắt ngủ.

Điện thoại của ông sáng đèn mấy lần như có tin nhắn đến. Ông liếc bà đang ngủ, thò tay tắt máy.

Sau buổi tập nhảy, bà ngồi xuống cái ghế đá cỗ hữu lau mồ hôi, vẻ thoải mái sau khi uống một ngụm từ chai nước mang theo. Bà ngả đầu ra sau, tựa lên thành ghế, nhìn lên mảnh trời trên cao. 

Từ mãi phía trên cả khu chung cư gồm 5 toàn nhà cao quây lại, ta nhìn xuống cái giếng có bà nhỏ xíu ngồi dưới đó, vẻ rất yên tâm và mãn nguyện.

Mơ

Đêm đặc lại

Mồm miệng chóp chép

Mơ nốt giấc hoan lạc vừa xong

Rã rời xoã xượi cuốn quanh đầu ngón tay

Cuốn quanh đêm

Rút ra từng sợi ngày

Ngày lại ngày

Thưa lại dày

Đêm đầy nghẹn cổ

PHÁT SINH TÌNH YÊU, 1791 – 1796

Trích Everything is illuminated - Jonathan Safran Foer

(Biên dịch với tình yêu cho đứa con chưa ra đời và nay đã ra đời. 

Mà này đồng chí gì ơi, có định xuất bản không để mềnh còn cho chạy dài kỳ trên đây nào!! :p )

TÊN CHO VAY NẶNG LÃI BỊ THẤT SỦNG Yankel D mang đứa bé về nhà tối hôm ấy. Mình đi nào, hắn nói, lên một bước. Mình tới rồi. Đây là cửa nhà con. Còn đây, đây là nắm cửa ta đang mở này. Còn đây, đây là nơi mình để giày khi mình vào nhà. Còn đây là nơi mình treo áo khoác. Hắn nói với con bé cứ như thể nó hiểu được hắn, không hề to tiếng hay là nhát gừng, và không bao giờ nói những lời vô nghĩa. Đây là sữa ta cho con ăn này. Mua của tay bán sữa Mordechai, rồi một ngày con sẽ gặp thôi. Anh ta lấy sữa từ một con bò, cái việc thật là lạ lùng và rắc rối nếu con nghĩ về nó, thế nên đừng có nghĩ về nó… Đây là tay ta đang vuốt ve mặt con. Có những người thuận tay trái và có những người thuận tay phải. Mình chưa biết con thế nào, bởi vì con chỉ ngồi đó và để ta làm hết cả… Đây là một nụ hôn này. Nghĩa là khi đôi môi chu ra và áp vào cái gì đó, đôi khi là đôi môi khác, đôi khi là má, đôi khi là cái gì đó nữa. Còn tùy… Đây là trái tim ta. Con đang chạm vào đó bằng tay trái, không phải bởi vì con thuận tay trái, dù là có thể lắm chứ, mà là bởi ta đang nắm lấy nó áp vào tim ta. Cái con đang cảm nhận thấy là nhịp đập trái tim ta. Nó giữ cho ta sống.

         Hắn làm một cái giường bằng báo nát tươm trong một cái chảo sâu lòng và nhẹ nhàng đặt nó vào trong lò, như thế con bé sẽ không bị quấy bởi những thứ rơi đổ ở ngoài. Hắn để cửa lò mở, và cứ ngồi hàng giờ trông con bé, như người ta ngồi trông một ổ bánh mỳ phồng lên. Hắn trông ngực con bé nâng lên hạ xuống nhanh liên tiếp như là mấy ngón tay nó nắm vào mở ra, và đôi mắt nó nheo lại chẳng vì lý do gì rõ ràng. Có thể con bé đang mơ chăng? Hắn tự hỏi. Nếu thế, một đứa trẻ có thể mơ thấy gì nhỉ? Chắc nó mơ về kiếp trước, như là mình mơ về kiếp sau. Khi hắn lôi con bé ra cho ăn hoặc chỉ để ôm, khắp người nó xăm đầy chữ in. THỜI KỲ NHỮNG BÀN TAY NHUỘM CUỐI CÙNG CŨNG HẾT! CHUỘT SẼ BỊ TREO! Hoặc, SOFIOWKA BỊ BUỘC TỘI HÃM HIẾP, CÃI RẰNG BỊ ÁM BỞI NIỀM TIN DƯƠNG VẬT, TRỞ NÊN “MẤT KIỂM SOÁT.” Hay là, AVRUM R KHÔNG MAY BỊ TAI NẠN CHẾT TRONG CỐI XAY BỘT, BỎ LẠI MỘT CON MÈO XIÊM BỐN MƯƠI TÁM TUỔI, NÂU VÀNG, TRÒN QUAY, NHƯNG KHÔNG BÉO, CHỦ QUAN MÀ NÓI, CÓ THỂ HƠI BÉO, TRẢ LỜI CHO “METHUSELAH[1],” OK, BÉO PHÁT KHIẾP. NẾU TÌM THẤY, TÙY TÂM GIỮ LẠI.

        Đôi khi hắn đung đưa cho con bé ngủ trong vòng tay mình, đọc con bé từ trái qua phải, và biết mọi chuyện cần phải biết trên đời. Nếu điều gì không được viết lên con bé thì nghĩa là nó chẳng quan trọng với hắn.

        Yankel đã mất hai đứa con, một đứa do bị sốt và đứa kia do cái cối say bột công nghiệp nọ, cái thứ lấy đi mỗi năm một mạng của những người trong làng kể từ khi nó được mở. Hắn cũng mất cả vợ, không phải vào tay thần chết mà vào tay một thằng đàn ông khác. Hắn trở về nhà một buổi chiều từ thư viện và thấy một lời nhắn phủ lên chữ SHALOM! trên tấm thảm ngoài cửa nhà: Em phải làm vậy cho riêng mình.

Lilla F miết đất bằng ngón tay xung quanh một trong những bông cúc của cô. Bitzl Bitzl đứng bên cửa sổ nhà bếp, vờ kỳ cọ cái bàn bếp thật sạch. Shloim W lấp ló qua cái bầu trên của một trong những chiếc đồng hồ cát mà gã không thể chịu rời ra được nữa. Không ai nói gì khi Yankel đọc lời nhắn, và cũng không ai nói gì sau đó, cứ như là sự biến mất của cô vợ hắn chẳng lạ lùng lấy một tí tẹo nào, hay cứ như họ chẳng nhận ra hắn đã từng kết hôn.

Tại sao cô ấy không thể gài nó vào dưới cửa? hắn tự hỏi. Tại sao cô ấy không thể gập nó lại? Nó trông như mọi lời nhắn khác cô ấy vẫn gửi lại, như là, Anh có thể thử sửa cái chuông cửa bị hỏng không? hay là Em sẽ về sớm, đừng lo. Hắn thấy thật lạ là cũng như một lời nhắn nào khác – Em phải làm vậy cho riêng mình – có thể trông y hệt như thế: không mấy quan trọng, nhạt nhẽo, chẳng có gì. Hắn đáng lẽ phải ghét cô vì đã bỏ lại nó trần trụi như vậy, hắn đáng lẽ phải ghét cô bởi sự trần trụi ấy, một thông điệp chẳng có lấy một chút cố gắng cho bắt mắt nào, chẳng có lấy một dấu hiệu rằng vâng, nó quan trọng, vâng, nó là lời nhắn đau đớn nhất mà tôi từng viết ra đấy, vâng, tôi thà chết còn hơn là phải viết nó ra lần nữa. Đâu rồi những giọt nước mắt đã khô? Đâu rồi sự xao động trong nét chữ?

Nhưng vợ hắn là mối tình đầu và duy nhất, và bản chất của những người dân sống trong ngôi làng bé nhỏ là tha thứ cho những mối tình đầu và duy nhất của họ, nên hắn ép mình phải hiểu, hoặc vờ như hiểu. Hắn không bao giờ trách cô lấy một lần vì đã bỏ đi Kiev với một tay nhân viên nhà nước rậm râu đi ngang qua, cái gã được gọi vào giúp hòa giải kiện tụng rối beng trong một vụ ra tòa đáng xấu hổ của Yankel; tay nhân viên nhà nước có lẽ đã hứa lo toan cho tương lai cô, mang cô rời xa mọi thứ, đưa cô đến sống một nơi yên tĩnh hơn, không phải lo nghĩ, không phải xưng tội, hay là giàn xếp miễn giảm tội. Không, không phải thế. Mà là không có Yankel. Cô ấy muốn ở đâu không có Yankel.

Hắn mất vài tuần sau đó để khóa lại những cảnh tay nhân viên nhà nước đè ngửa vợ hắn ra. Trên sàn cùng với những thứ gia vị bếp núc. Đứng, chân vẫn mang tất. Trên cỏ trong sân ngôi nhà mới rộng mênh mông của chúng nó. Hắn tưởng tượng ra cô la hét như chưa bao giờ la hét cho hắn nghe và thấy sướng như chưa bao giờ hắn làm cho cô được sướng bởi vì tay nhân viên nhà nước kia là một thằng đàn ông, còn hắn không phải là một thằng đàn ông. Không biết nàng có thổi kèn cho thằng kia không nhỉ? hắn tự hỏi. Mình biết ý nghĩ này thật ngốc nghếch, một ý nghĩ chỉ làm mình đau, nhưng mình không thể thoát khỏi nó. Và khi nàng thổi kèn cho gã, vì nàng buộc phải thế, khi ấy gã làm gì? Gã có kéo tóc nàng ra để xem không? Gã có sờ ngực nàng không? Gã có nghĩ đến ai khác khi ấy không? Mình sẽ giết nếu gã dám thế.

Cả làng vẫn nhìn – Lilla vẫn nghịch ngón tay, Bitzl Bitzl vẫn kỳ cọ, Shloim vẫn vờ đo thời gian bằng cát – hắn gập lời nhắn thành hình giọt nước mắt, gài vào ve áo, và đi vào trong.

Hắn không thể sống nổi nữa, nhưng cũng không thể chết nổi. Hắn không thể chịu nổi ý nghĩ cô làm tình với ai khác, nhưng hắn cũng không chịu nổi thiếu vắng ý nghĩ ấy. Còn về phần lời nhắn kia, hắn không chịu nổi việc giữ nó, cũng không chịu nổi việc hủy nó đi. Thế nên hắn thử làm mất nó. Hắn để nó trong những cái chân nến rỏ sáp, đặt nó giữa những bánh matzo mỗi kỳ lễ Quá Hải, vứt nó mà không nhìn lẫn trong những giấy rác trên bàn bừa bãi, hy vọng nó không còn đó khi hắn về. Nhưng nó luôn luôn ở đó. Hắn thử vò nó bên ngoài túi áo khi ngồi trên ghế băng trước đài phun nước có nàng tiên cá cúi đầu, nhưng khi hắn cho tay vào túi tìm khăn tay, nó lại ở đó. Hắn giấu nó như cái đánh giấu sách trong một những quyển mà hắn ghét nhất, nhưng lời nhắn lại xuất hiện vài hôm sau trong những trang của một trong những quyển sách Tây mà chỉ có mình hắn trong làng là đọc, một trong những quyển sách mà lời nhắn đã ngăn hắn đọc mãi mãi. Nhưng cũng như là đời mình, vì đời mình hắn không thể mất lời nhắn ấy. Nó vẫn cứ trở lại. Nó ở lại với hắn, như một phần của hắn, như một cái bớt bẩm sinh, như một bộ phận cơ thể, nó nằm ngay trên hắn, trong hắn, hắn, thánh ca của hắn: Em phải làm vậy cho riêng mình.

Dần dần hắn mất nhiều giấy, rồi chìa khóa, rồi bút, rồi áo sơ mi, kính, đồng hồ, đồ bạc. Hắn mất một chiếc giày, những chiếc gài cổ tay áo ngọc opal hắn thích nhất (người Khom lưng điệu bằng tay áo nở bung xòe), ba năm cách xa Trachimbrod, có hàng triệu ý tưởng hắn muốn viết lại (một số hoàn toàn độc đáo, một số có ý nghĩa sâu sắc), tóc hắn, vị trí hắn, song thân, hai đứa bé, một vợ, một khoản dắt túi khá khẩm, cơ hội vô vàn không đếm xuể. Hắn còn mất đến cả tên: hắn từng là Safran trước khi rời làng, Safran từ khi ra đời tới khi chết. Có vẻ như chẳng còn gì hắn không thể mất nữa. Nhưng cái mảnh giấy ấy không biến mất bao giờ, và cả hình ảnh về cô vợ mình nằm vật ra cũng thế, và cả ý nghĩ rằng cuộc đời hắn sẽ được cải thiện đáng kể nếu như hắn có thể chấm dứt nó.

Trước vụ án, Yankel-rồi-Safran được ngưỡng mộ vô điều kiện. Hắn là chủ tịch (và quản lý tài chính và thư ký và thành viên duy nhất) của Hội đồng Khá Mỹ Thuật và Mỹ Thuật, và là người sáng lập, thủ trưởng đa nhiệm kỳ, và giảng viên duy nhất của Trường dậy trở nên Quý tộc hơn, đặt trong nhà hắn và các buổi học do chính Yankel tham dự. Không lạ lùng gì khi một gia đình phải tổ chức bữa tối nhiều món nhân danh hắn (nếu không nhân sự có mặt của hắn), hay là khi một trong những thành viên khá giả của cộng đồng đưa một nghệ sỹ lãng du tới vẽ một bức chân dung hắn. Và những bức chân dung ấy luôn luôn tuyệt vời. Hắn là một kẻ mà ai cũng ngưỡng mộ mà thích thú nhưng không ai biết rõ. Hắn như cuốn sách mà bạn hài lòng có được, mà bạn có thể nói về nó dù chẳng đọc bao giờ, mà bạn có thể khuyên dùng.

Theo lời khuyên của thày cãi riêng, Isaac M, người thường ra dấu ngoặc kép trích dẫn trong không khí đối với mỗi âm tiết của mỗi từ mình nói, Yankel nhận tội cho cho tất cả những cáo buộc về hành vi không phù hợp, với hy vọng rằng điều này sẽ làm nhẹ bớt hình phạt. Cuối cùng thì hắn mất giấy phép cho vay nặng lãi. Còn hơn cả chuyện giấy phép nữa. Hắn mất tên tuổi, điều mà, như người ta nói, duy nhất tệ hơn cả mất đi sức khỏe. Người qua đường cười vào hắn hoặc lầm rầm trong hơi thở những cái tên như dối trá, lừa đảo, chó ghẻ, khốn nạn. Hắn đáng lẽ không bị ghét đến thế nếu như trước kia hắn không được yêu thích đến vậy. Nhưng theo Giáo sỹ Vườn-Phong phú và Sofiowka, hắn là một trong những trụ cột của cộng đồng – rất âm thầm – và đến với hắn cùng nỗi nhục là cảm giác mất thăng bằng, một nỗi trống hoác.

Safran chuyển qua vài làng lân cận, tìm một chân giáo viên về lý thuyết và trình diễn đàn harpsichord, tư vấn nước hoa (vờ điếc và mù để hợp pháp hóa việc thiếu thư giới thiệu), hay thận chí lâu lâu không may thì là một gã thày bói dở nhất thế giới – Tôi sẽ không nói dối mà bảo quý vị rằng tương lai đầy hứa hẹn đâu… Hắn tỉnh dậy hàng sáng với một khát vọng được làm điều phải, được làm người tốt và có ý nghĩa cho đời và, đơn giản như có vẻ thế nhưng bất khả như thực sự là thế, được hạnh phúc. Rồi đến quãng giữa mỗi ngày trái tim hắn trùng từ ngực xuống đến bụng. Tới đầu giờ chiều hắn chìm đắm trong cảm giác rằng không gì đúng cả, không gì đúng đắn đối với hắn, và khát khao được cô đơn. Đến tối hắn được cô đơn trong nỗi buồn đầy ăm ắp, cô đơn trong nỗi dằn vặt không chủ đích, cô đơn trong chính nỗi cô đơn riêng mình hắn. Mình không buồn, hắn có thể lặp đi lặp lại nữa và mãi, Mình không buồn. Như thể một ngày hắn có thể làm chính mình tin vậy. Hoặc phát điên. Hoặc làm người khác tin vậy – điều duy nhất tệ hơn cả buồn là để cho người khác biết rằng mình buồn. Mình không buồn, mình không buồn. Bởi đời hắn đã có tiềm năng hạnh phúc vô biên, rộng hơn nữa thì nó như một căn phòng trắng trống rỗng. Hắn có thể ngủ thiếp đi với trái tim rớt dưới chân giường, như một con thú thuần hóa nào đó chẳng liên quan gì đến hắn cả. Và mỗi sáng hắn lại tỉnh dậy thấy nó nằm trong cái tủ bộ khung xương sườn hắn, đã thành ra nặng hơn một chút, yếu hơn một chút nhưng vẫn đập thùm thụp. Rồi đến giữa chiều hắn lại chìm đắm trong khát vọng được ở nơi nào khác, được là ai đó khác, một ai khác ở nơi nào khác. Mình không buồn.

Sau ba năm hắn trở về làng – Mình là mảnh bằng chứng cuối cùng cho thấy mọi công dân ra đi đều trở lại – và sống một cuộc sống lặng lẽ như một kẻ Khom lưng bên lề, bị khâu vào tay áo của Trachimbrod, bị ép đeo cái tràng hạt khủng khiếp quanh cổ làm dấu cho nỗi nhục của hắn. Hắn đổi tên thành Yankel, tên của tay nhân viên nhà nước đã chuồn đi cùng với vợ hắn, và yêu cầu không ai được gọi hắn là Safran bao giờ nữa (mặc dù hắn nghĩ là vẫn nghe thấy cái tên đó lúc này lúc khác, thì thào sau lưng mình). Rất nhiều khách hàng cũ quay lại với hắn, và trong khi họ từ chối trả lãi tới hạn, hắn vẫn có thể gây dựng lại nơi ngôi làng chôn rau cắt rốn – như những người từng ly khai cuối cùng vẫn cố gắng vậy.

Khi những người đàn ông mũ đen đưa hắn đứa bé, hắn thấy như chính mình cũng chỉ là một đứa bé con, có một cơ may được sống không tủi nhục, không có nhu cầu được an ủi cho một đời sống lầm lỗi, một cơ may lại được vô tội, được hạnh phúc một cách đơn giản và bất khả. Hắn đặt tên con bé là Brod, theo tên dòng sông nơi bé bí ẩn ra đời, cho bé một dây vòng cổ riêng, làm bằng hạt gỗ bé xíu, để con bé không bao giờ cảm thấy lạc lõng trong cái gọi là gia đình mình.

Khi bà cố-cố-cố-cố-cố của tôi lớn lên, tất nhiên, bà chẳng nhớ gì và cũng chẳng được kể cho nghe điều gì. Yankel bịa ra chuyện về cái chết trẻ của mẹ - không đau đớn, trong khi sinh – và trả lời vô vàn câu hỏi nảy ra theo cách hắn cho là làm con ít đau buồn nhất. Chính là mẹ đã tặng cho con đôi tai to xinh đẹp ấy. Chính là tính hài hước từ mẹ mà bọn con trai ngưỡng mộ con đến vậy. Hắn kể cho Brod nghe những chuyến đi nghỉ mà hắn và vợ đã ở bên nhau (khi nàng lấy cái giằm trong gót chân hắn ra ở Venice, khi hắn phác họa bằng chì đỏ chân dung nàng trước đài phun nước cao ở Paris), cho con bé xem những bức thư tình họ gửi cho nhau (những bức hắn viết bằng tay trái là của mẹ Brod), rồi đặt con bé vào giường và kể đủ thứ chuyện về mối tình lãng mạn của họ.

Có phải là tình yêu sét đánh không, ba Yakel?

Ba yêu mẹ con từ trước cả khi nhìn thấy nàng kìa – chính là mùi của nàng đấy!

Kể lại cho con mẹ trông thế nào đi.

Mẹ giống con. Mẹ đẹp, với hai mắt khác màu nhau, như con. Một xanh dương, một nâu, như mắt con. Mẹ cũng có gò má cao và da mịn như con ấy.

Quyển sách nào mẹ thích nhất?

Genesis, tất nhiên.

Mẹ có tin vào Chúa không?

Mẹ con không bao giờ nói với ta cả.

Ngón tay mẹ dài chừng nào?

Chừng này này.

Thế còn chân?

Như thế này này.

Kể lại cho con mẹ thổi vào mặt ba thế nào trước khi mẹ hôn ba đi.

Ờ thì như thế thôi, mẹ thường thổi vào môi ba trước khi hôn ba, cứ như ta là món ăn nóng hổi mà mẹ con sắp ăn ấy!

Mẹ vui tính không? Vui tính hơn con không?

Mẹ là người vui tính nhất trên đời. Y như là con ấy.

Mẹ đẹp không?

Điều không tránh được là: Yankel trở nên yêu người-chưa-bao-giờ-là-vợ của mình. Hắn có khi tỉnh dậy và nhớ nhung trọng lượng chưa bao giờ đè nặng lên phần giường bên cạnh hắn, nhớ nhung rất nghiêm túc sức nặng những cử chỉ nàng chưa bao giờ làm, cả phần phi trọng lượng của phi cánh tay quàng qua bộ ngực quá thật của hắn, khiến cho những sự nhớ nhung góa bụa này còn thuyết phục hơn, và nỗi đau của hắn còn thật hơn nữa. Hắn thấy như hắn mất nàng. Hắn đã mất nàng. Đêm đêm hắn còn đọc lại những bức thư nàng chưa bao giờ viết cho hắn.

Yankel yêu thương nhất,

Em sẽ về nhà với mình sớm thôi, như vậy nghĩa là anh không còn phải nhớ em nhiều quá nữa, dù điều ấy có ngọt ngào đến mấy. Mình thật ngốc. Mình có biết không? Mình có biết mình ngốc đến chừng nào? Có thể vì thế mà em yêu mình đến vậy, bởi em cũng ngốc nghếch mà.

Mọi thứ ở đây đều tuyệt vời. Trời rất đẹp, đúng như mình hứa với em ấy. Mọi người đều rất dễ thương, em ăn rất ngon, em nhắc đến chuyện này vì mình lúc nào cũng cứ lo em không chăm sóc tốt bản thân mình. Em có mà, nên đừng lo nữa nhé.

Em nhớ mình thật nhiều. Đến mức không chịu nổi nữa. Mỗi giây phút mỗi ngày em nghĩ tới sự thiếu vắng mình, điều ấy gần như giết em vậy. Nhưng tất nhiên em sẽ về với mình sớm thôi, và sẽ không còn phải nhớ mình nữa, và sẽ không còn phải biết tới một thứ, hay mọi thứ, ấy là nhớ thương, rằng cái ở đây chỉ là cái không ở đây. Em hôn gối trước khi em ngủ và tưởng tượng ra đấy là mình. Nghe như một điều mình cũng sẽ làm, em biết mà. Đấy hẳn là lý do khiến cho em làm vậy.

Gần như hiệu quả. Hắn nhắc lại các chi tiết nhiều đến mức gần như không thể phân biệt chúng với sự thật nữa. Nhưng lời nhắn thực vẫn cứ trở lại với hắn, và nó, hắn chắc vậy, đã ngăn không cho hắn có được điều đơn giản và bất khả: hạnh phúc. Em phải làm vậy cho riêng mình. Brod một hôm đã phát hiện ra khi mới có mấy tuổi. Làm thế nào mà nó lại nằm trong túi phải của con bé, cứ như lời nhắn có đầu óc riêng hẳn hoi, cứ như bảy từ ấy có khả năng muốn gây tổn thương thực tại vậy. Em phải làm vậy cho riêng mình. Con bé hoặc là cảm nhận được nó quan trọng lớn lao tới nhường nào hoặc coi nó chẳng chút quan trọng mảy may, bởi chưa khi nào nói ra với Yankel, nhưng lại đặt mảnh giấy trên bàn đầu giường, nơi hắn có thể thấy ngay sau khi đọc bức thư khác không phải của mẹ nó, cũng không phải của vợ hắn. Em phải làm vậy cho riêng mình.

             Mình không buồn.

---

[1] trong kinh thánh, Methuselah là ông của Noah, người tương truyền sống tới năm 969 tuổi (Gen. 5:27), từ này còn được dùng để chỉ người rất rất già.